PUBLIKACJE NAUKOWE

Książka Renaty Mazurkiewicz Mieszkańcy parafii Łoniów w I połowie XX wieku (1914-1945) jest pokłosiem pracy doktorskiej autorki. Rozprawa ta powstała na Wydziale Socjologiczno-Historycznym Uniwersytetu Rzeszowskiego pod kierunkiem dr hab. Sabiny Rejman, prof. UR. Dysertacja pod względem podjętej tematyki należy do opracowań regionalnych, które obecnie stają się co raz bardziej popularne. Bardzo często autorzy decydują się na podjęcie tego rodzaju badań ze względu na osobiste zainteresowania taką tematyką, jak również sentymentalny stosunek do miejsc, w których przyszło spędzić im dzieciństwo, młodość czy późniejsze dorosłe życie. Opisywane wówczas miejsca, takie jak okolica domu rodzinnego, szkoła, kościół parafialny, instytucje kulturalne, stają się nie tylko obiektami historycznego opracowania, ale również przedmiotem wielu prywatnych wspomnień i przeżyć. W takim duchu należy również popatrzeć na monografię Renaty Mazurkiewicz, która przy użyciu fachowego aparatu naukowego przybliża dzieje bliskiej swojemu sercu małej ojcowizny. Dowodzi temu cytat Zbigniewa Kabaty, żołnierza oddziału partyzanckiego „Jędrusie”, działającego m.in. na omawianym terenie parafii Łoniów, który autorka przywołała we wstępie: Ojczyzna się zaczyna od tych pierwszych szlaków mozolnie przez pokoju długość przepełzanych […] rośnie z tobą, nabiera kolorów, gdy poznajesz z nazwiska wszystkich na ulicy […].

Podjęty w niniejszej książce temat, oprócz waloru sentymentalnego przywiązania do miejsc bliskich sercu autorki, to jednocześnie zagadnienie, które czekało na opracowanie od wielu lat. Najstarsze dzieje parafii Łoniów opisał znany regionalista ks. Jan Wiśniewski w swojej wielotomowej monografii dekanatów diecezji sandomierskiej. Wystarczy tylko wspomnieć, iż dzieło tegoż duchownego opublikowane zostało prawie 110 lat temu. Od tego czasu żaden badacz nie podjął się zaprezentowania nowszej historii wspomnianej placówki duszpasterskiej oraz wątków z życia mieszkającej tam ludności. Nieliczne przyczynki, które przybliżają tę tematykę, stanowią jedynie „lekko uchylone drzwi”, które zachęciły autorkę do gruntownego przebadania losów zarówno samej instytucji kościelnej, jak i przynależących do niej wiernych.

Opracowanie podjętego tematu stało się możliwe dzięki gruntownej kwerendzie źródłowej. Renata Mazurkiewicz wykorzystała archiwalia przechowywane aż w siedmiu instytucjach kościelnych i państwowych. Cenne informacje rękopiśmienne autorka odnalazła przede wszystkim w archiwum parafii pw. św. Mikołaja Biskupa w Łoniowie oraz Archiwum Diecezji Sandomierskiej. Źródła te pozwoliły na opisanie kwestii funkcjonowania parafii w przyjętym zakresie chronologicznym. Natomiast dokumentacja zgromadzona w Archiwum Państwowym w Kielcach i jego oddziale zamiejscowym w Sandomierzu, jak również miejscowego Sądu Biskupiego, zawierała dane na temat mieszkańców Łoniowa i okolic. Autorka oprócz archiwaliów wykorzystała liczne źródła drukowane i opracowania naukowe.

Przyjęty przez autorkę temat przybliżony został w ośmiu rozdziałach. Struktura książki ma charakter problemowy, co odpowiada specyfice tego rodzaju dysertacji. Pierwszy rozdział podejmuje kwestie ogólne, tj. położenie, przynależność administracyjną oraz historię Łoniowa do początków XX w. Drugi skupia się na instytucji parafialnej, jej historii, budynkach sakralnych i duchowieństwie. Kolejne rozdziały dotyczą w głównej mierze wiernych omawianej placówki duszpasterskiej. Na początku autorka ukazała losy ostatnich właścicieli Łoniowa, którymi byli członkowie rodu Moszyńskich. Następnie zaprezentowane zostały warunki bytowe ludności, m.in. życie codzienne na wsi, funkcjonowanie folwarków czy znaczenie jarmarku w niedalekiej Koprzywnicy. Później opisane zostały instytucje, które służyły pomocą we właściwym rozwoju społecznym, tj. szkoła, straż pożarna, Stowarzyszenie Spożywców Pomoc Bratnia oraz religijnym – Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży i Trzeci Zakon św. Franciszka. Autorka nie pominęła również kwestii demograficznych, takich jak ruch naturalny, czy trudności związanych z klęskami żywiołowymi, epidemiami oraz brakiem żywności. Bardzo ważnym elementem książki, który zawarty został w dwóch ostatnich rozdziałach, jest opis zwyczajów i tradycji regionalnych. Autorka przybliżyła zarówno obyczaje związane z życiem rodzinnym (narodziny dziecka, małżeństwo, starość i śmierć), jak również kalendarzem liturgicznym (adwent, okres bożonarodzeniowy, wielkopostny, wielkanocny) oraz świątecznym. W tej części książki na szczególną uwagę zasługują liczne relacje ustne, które zbierane były wśród mieszkańców Łoniowa i okolic przez kilka lat (2014-2018). Informacje pozyskane podczas wywiadów prowadzonych przez Renatę Mazurkiewicz mają charakter unikalny. Za kilka, kilkanaście lat będzie to jedyne źródło na temat zwyczajów oraz obrzędów ludowych mieszkańców omawianego terytorium.

Nieocenioną wartość stanowi również aneks ilustracyjny. Autorka zawarła w nim imponujący zbiór fotografii o charakterze archiwalnym. Część z nich pochodzi ze zbiorów instytucji państwowych i kościelnych, m.in. Cyfrowej Biblioteki Narodowej, Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu, archiwum parafii pw. św. Mikołaja w Łoniowie. Materiał ten zebrany w jednej publikacji gromadzi rozproszony materiał ilustracyjny, często niedostępny dla zwykłych czytelników. Dużo większe znaczenie mają zdjęcia pozyskane przez Renatę Mazurkiewicz z kolekcji prywatnych. Część z nich opublikowana będzie po raz pierwszy, co podwyższa wartość niniejszej książki.

Na koniec należy zauważyć, iż książka Renaty Mazurkiewicz pt. Mieszkańcy parafii Łoniów w I połowie XX wieku (1914-1945) została napisana ciekawym językiem, który jasno i klarownie opisuje poruszaną tematykę. Liczne źródła archiwalne, uzupełnione relacjami ustnymi i materiałem ilustracyjnym, odkrywają nieznane karty historii prezentowanej placówki duszpasterskiej oraz jej wiernych. Z tych racji monografia ta powinna szybko trafić do rąk czytelników. Z pewnością będą nimi mieszkańcy Łoniowa i okolic, którzy podobnie, jak autorka, podejdą do lektury z wielkim sentymentem. Jednak publikacja ta nie jest skierowana wyłącznie do nich. Po książkę tę powinni sięgnąć również historycy i regionaliści szeroko rozumianej Sandomierszczyzny, badacze dziejów kościelnych, stosunków społecznych, czy etnolodzy. W ten sposób nowe ustalenia autorki mogą szybko trafić do tzw. obiegu naukowego. Miejmy nadzieję, że w przyszłości doczekamy się nowych publikacji Renaty Mazurkiewicz, której pasja historyczna nie pozwoli odłożyć pióra pisarskiego na zbyt długi czas. ks. dr Piotr Tylec - dyrektor Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu